دکتر سعیده رفیعی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر شیراز، در گفتوگو با شبکه یک سیما مطرح کرد؛ تحول «صنعت فرش» با مواد بازیافتی و فرآیندهای سبز
به گزارش روابط عمومی دانشگاه هنر شیراز، پژوهشی با موضوع «تولید پایدار در صنعت فرش» با هدف بررسی راهکارهای کاهش آثار زیستمحیطی این صنعت و حرکت به سوی استفاده از مواد اولیه بازیافتی، فرآیندهای تولید سبز و مدیریت چرخشی پایان عمر محصولات، توسط سعیده رفیعی از گروه فرش دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر شیراز انجام شده است.
صنعت فرش، بهعنوان یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین بخشهای صنعت نساجی، علاوه بر ارزش اقتصادی، از جایگاه ویژهای در فرهنگ و هویت تاریخی جوامع، بهویژه در ایران، برخوردار است. این صنعت طی سالیان متمادی نقشی مهم در اشتغالزایی، تولید و صادرات کشور داشته است؛ با این حال، فرآیندهای تولید فرش نیز همچون بسیاری از فعالیتهای صنعتی، با چالشهای زیستمحیطی از جمله مصرف آب و انرژی، استفاده از مواد شیمیایی و رنگهای مصنوعی، تولید پسماند و فاضلاب مواجه است.
از سوی دیگر، چالشهای زیستمحیطی صنعت فرش تنها به مرحله تولید محدود نمیشود و پایان عمر محصولات نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. فرشهای فرسوده، بهویژه محصولات تولیدشده از مواد مصنوعی، بهراحتی تجزیه نمیشوند و دفن آنها میتواند پیامدهای نامطلوبی برای محیط زیست به همراه داشته باشد. از همین رو، مفهوم «تولید پایدار» و رویکرد «اقتصاد چرخشی» در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم مطالعات و تحولات صنعت نساجی و فرش تبدیل شده است.
پژوهش انجامشده توسط سعیده رفیعی، با تمرکز بر چرخه تولید پایدار در صنعت فرش، تلاش دارد تصویری جامع از مواد اولیه مناسبتر، فرآیندهای تولید کمضررتر و روشهای مدیریت پایان عمر فرش ارائه دهد. این پژوهش با تمرکز بر فرش ماشینی و با رویکردی مروری، موضوع را در چارچوب مفاهیم «چرخه حیات محصول» و «اقتصاد چرخشی» مورد بررسی قرار داده است.
بر اساس یافتههای این پژوهش، حرکت صنعت فرش به سوی تولید پایدار بر سه محور اصلی شامل استفاده از مواد اولیه پایدار، بهکارگیری فرآیندهای تولید سبز و مدیریت چرخشی پایان عمر محصول استوار است.
در حوزه مواد اولیه، جایگزینی الیاف مصنوعی بکر با الیاف بازیافتی، از جمله الیاف بهدستآمده از بطریهای پلاستیکی و ضایعات فرش، بهعنوان یکی از مهمترین راهکارهای کاهش آثار زیستمحیطی معرفی شده است. همچنین استفاده از پشم با مدیریت مسئولانه زنجیره تأمین، از دیگر موضوعات مورد توجه در این پژوهش است؛ رویکردی که بر ضرورت توجه همزمان به منابع طبیعی و پیامدهای زیستمحیطی فرآیند تأمین مواد اولیه تأکید دارد.
در بخش فرآیندهای تولید نیز فناوریهایی همچون رنگرزی بدون آب با استفاده از سیال فوقبحرانی دیاکسید کربن، چاپ دیجیتال و تکمیل آنزیمی بهعنوان روشهایی نوین و مؤثر مورد بررسی قرار گرفتهاند. بهرهگیری از این فناوریها میتواند زمینه کاهش مصرف آب، انرژی و مواد شیمیایی و در نتیجه کاهش آثار زیستمحیطی فرآیند تولید را فراهم کند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که ترکیب راهبردهای مختلف تولید پایدار میتواند به کاهش انتشار کربن، کاهش یا حذف پساب صنعتی و استفاده کارآمدتر از منابع منجر شود. همچنین طراحی محصولات با قابلیت بازیافت، توسعه فرآیند «بازیافت فرش به فرش» و ایجاد برنامههای بازپسگیری محصولات فرسوده، از مهمترین مؤلفههای اقتصاد چرخشی در صنعت فرش به شمار میروند.
در این پژوهش همچنین وضعیت صنعت فرش در ایران مورد توجه قرار گرفته و با وجود چالشهایی همچون ضعف زیرساختهای بازیافت و لجستیک معکوس، بر این نکته تأکید شده است که اجرای یکپارچه راهکارهای تولید پایدار میتواند ضمن کاهش آثار زیستمحیطی، زمینه افزایش رقابتپذیری صنعت فرش و توسعه صادرات سبز را نیز فراهم کند.
بر اساس نتایج این مطالعه، صنعت فرش در حال گذار از یک الگوی خطی و پرمصرف به سوی مدلی پایدارتر و چرخشی است. در الگوی سنتی، مواد اولیه استخراج، محصول تولید و پس از پایان مصرف دور ریخته میشود؛ اما در مدل اقتصاد چرخشی، تلاش میشود مواد و محصولات تا حد امکان پس از مصرف دوباره وارد چرخه تولید و استفاده شوند.
این تحول، علاوه بر آنکه پاسخی به ضرورتهای زیستمحیطی است، با توجه به افزایش مقررات زیستمحیطی، تغییر الگوی مصرف و افزایش آگاهی مشتریان نسبت به محصولات پایدار و همچنین محدودیت منابع طبیعی، میتواند بهعنوان یک ضرورت راهبردی برای آینده صنعت فرش مطرح باشد.
بر اساس یافتههای این پژوهش که در «فصلنامه علوم و فناوری نساجی و پوشاک» متعلق به مؤسسه نساجی امروز و انجمن علمی فرش ایران منتشر شده است، حرکت به سمت استفاده از الیاف بازیافتی و زیستپایه در کنار بهرهگیری از فناوریهای نوین تولید، از مهمترین روندهای پیشروی صنعت فرش به شمار میرود؛ روندی که میتواند ضمن حفظ کیفیت و زیبایی محصولات، میزان آسیبهای واردشده به محیط زیست را نیز کاهش دهد.
یکی از مهمترین محورهای مورد تأکید در این پژوهش، تغییر نگاه به پایان عمر محصولات فرش است؛ بهگونهای که به جای دفن فرشهای فرسوده، بر طراحی محصولات با قابلیت بازیافت، ایجاد نظامهای بازپسگیری و توسعه فناوریهای بازیافت تأکید شود. در این رویکرد، فرش فرسوده دیگر صرفاً یک پسماند نیست، بلکه میتواند بهعنوان منبعی ارزشمند برای تولید محصولات جدید مورد استفاده قرار گیرد.
نتایج این پژوهش نشان میدهد که حرکت به سوی تولید پایدار و اقتصاد چرخشی، علاوه بر کمک به حفظ منابع طبیعی و کاهش تولید پسماند، میتواند زمینهساز شکلگیری مدلهای نوین و پایدار کسبوکار و تقویت جایگاه صنعت فرش ایران در بازارهای آینده باشد.
لینک برنامه: Telewebion.Ir/episode/0x16c97db0
صنعت فرش، بهعنوان یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین بخشهای صنعت نساجی، علاوه بر ارزش اقتصادی، از جایگاه ویژهای در فرهنگ و هویت تاریخی جوامع، بهویژه در ایران، برخوردار است. این صنعت طی سالیان متمادی نقشی مهم در اشتغالزایی، تولید و صادرات کشور داشته است؛ با این حال، فرآیندهای تولید فرش نیز همچون بسیاری از فعالیتهای صنعتی، با چالشهای زیستمحیطی از جمله مصرف آب و انرژی، استفاده از مواد شیمیایی و رنگهای مصنوعی، تولید پسماند و فاضلاب مواجه است.
از سوی دیگر، چالشهای زیستمحیطی صنعت فرش تنها به مرحله تولید محدود نمیشود و پایان عمر محصولات نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. فرشهای فرسوده، بهویژه محصولات تولیدشده از مواد مصنوعی، بهراحتی تجزیه نمیشوند و دفن آنها میتواند پیامدهای نامطلوبی برای محیط زیست به همراه داشته باشد. از همین رو، مفهوم «تولید پایدار» و رویکرد «اقتصاد چرخشی» در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم مطالعات و تحولات صنعت نساجی و فرش تبدیل شده است.
پژوهش انجامشده توسط سعیده رفیعی، با تمرکز بر چرخه تولید پایدار در صنعت فرش، تلاش دارد تصویری جامع از مواد اولیه مناسبتر، فرآیندهای تولید کمضررتر و روشهای مدیریت پایان عمر فرش ارائه دهد. این پژوهش با تمرکز بر فرش ماشینی و با رویکردی مروری، موضوع را در چارچوب مفاهیم «چرخه حیات محصول» و «اقتصاد چرخشی» مورد بررسی قرار داده است.
بر اساس یافتههای این پژوهش، حرکت صنعت فرش به سوی تولید پایدار بر سه محور اصلی شامل استفاده از مواد اولیه پایدار، بهکارگیری فرآیندهای تولید سبز و مدیریت چرخشی پایان عمر محصول استوار است.
در حوزه مواد اولیه، جایگزینی الیاف مصنوعی بکر با الیاف بازیافتی، از جمله الیاف بهدستآمده از بطریهای پلاستیکی و ضایعات فرش، بهعنوان یکی از مهمترین راهکارهای کاهش آثار زیستمحیطی معرفی شده است. همچنین استفاده از پشم با مدیریت مسئولانه زنجیره تأمین، از دیگر موضوعات مورد توجه در این پژوهش است؛ رویکردی که بر ضرورت توجه همزمان به منابع طبیعی و پیامدهای زیستمحیطی فرآیند تأمین مواد اولیه تأکید دارد.
در بخش فرآیندهای تولید نیز فناوریهایی همچون رنگرزی بدون آب با استفاده از سیال فوقبحرانی دیاکسید کربن، چاپ دیجیتال و تکمیل آنزیمی بهعنوان روشهایی نوین و مؤثر مورد بررسی قرار گرفتهاند. بهرهگیری از این فناوریها میتواند زمینه کاهش مصرف آب، انرژی و مواد شیمیایی و در نتیجه کاهش آثار زیستمحیطی فرآیند تولید را فراهم کند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که ترکیب راهبردهای مختلف تولید پایدار میتواند به کاهش انتشار کربن، کاهش یا حذف پساب صنعتی و استفاده کارآمدتر از منابع منجر شود. همچنین طراحی محصولات با قابلیت بازیافت، توسعه فرآیند «بازیافت فرش به فرش» و ایجاد برنامههای بازپسگیری محصولات فرسوده، از مهمترین مؤلفههای اقتصاد چرخشی در صنعت فرش به شمار میروند.
در این پژوهش همچنین وضعیت صنعت فرش در ایران مورد توجه قرار گرفته و با وجود چالشهایی همچون ضعف زیرساختهای بازیافت و لجستیک معکوس، بر این نکته تأکید شده است که اجرای یکپارچه راهکارهای تولید پایدار میتواند ضمن کاهش آثار زیستمحیطی، زمینه افزایش رقابتپذیری صنعت فرش و توسعه صادرات سبز را نیز فراهم کند.
بر اساس نتایج این مطالعه، صنعت فرش در حال گذار از یک الگوی خطی و پرمصرف به سوی مدلی پایدارتر و چرخشی است. در الگوی سنتی، مواد اولیه استخراج، محصول تولید و پس از پایان مصرف دور ریخته میشود؛ اما در مدل اقتصاد چرخشی، تلاش میشود مواد و محصولات تا حد امکان پس از مصرف دوباره وارد چرخه تولید و استفاده شوند.
این تحول، علاوه بر آنکه پاسخی به ضرورتهای زیستمحیطی است، با توجه به افزایش مقررات زیستمحیطی، تغییر الگوی مصرف و افزایش آگاهی مشتریان نسبت به محصولات پایدار و همچنین محدودیت منابع طبیعی، میتواند بهعنوان یک ضرورت راهبردی برای آینده صنعت فرش مطرح باشد.
بر اساس یافتههای این پژوهش که در «فصلنامه علوم و فناوری نساجی و پوشاک» متعلق به مؤسسه نساجی امروز و انجمن علمی فرش ایران منتشر شده است، حرکت به سمت استفاده از الیاف بازیافتی و زیستپایه در کنار بهرهگیری از فناوریهای نوین تولید، از مهمترین روندهای پیشروی صنعت فرش به شمار میرود؛ روندی که میتواند ضمن حفظ کیفیت و زیبایی محصولات، میزان آسیبهای واردشده به محیط زیست را نیز کاهش دهد.
یکی از مهمترین محورهای مورد تأکید در این پژوهش، تغییر نگاه به پایان عمر محصولات فرش است؛ بهگونهای که به جای دفن فرشهای فرسوده، بر طراحی محصولات با قابلیت بازیافت، ایجاد نظامهای بازپسگیری و توسعه فناوریهای بازیافت تأکید شود. در این رویکرد، فرش فرسوده دیگر صرفاً یک پسماند نیست، بلکه میتواند بهعنوان منبعی ارزشمند برای تولید محصولات جدید مورد استفاده قرار گیرد.
نتایج این پژوهش نشان میدهد که حرکت به سوی تولید پایدار و اقتصاد چرخشی، علاوه بر کمک به حفظ منابع طبیعی و کاهش تولید پسماند، میتواند زمینهساز شکلگیری مدلهای نوین و پایدار کسبوکار و تقویت جایگاه صنعت فرش ایران در بازارهای آینده باشد.
لینک برنامه: Telewebion.Ir/episode/0x16c97db0
